Rhenen is een van de weinige plaatsen in Nederland waar een tuin echt kan hellen. De stad ligt tegen de Grebbeberg en de zuidflank van de Utrechtse Heuvelrug, en veel percelen lopen een meter of meer af, soms naar de woning toe, soms ervan af. Wie dat verval negeert, krijgt een tuin die wegspoelt, nat wordt op het verkeerde punt en niet te maaien is. Wie het gebruikt, krijgt niveaus, zichtlijnen en een tuin die groter oogt dan hij is. Zo pakt u het aan.
Waarom Rhenen zo oneven is
De Heuvelrug is een stuwwal: in de voorlaatste ijstijd schoof het landijs de bodem hier omhoog tot een langgerekte rug. Bij Rhenen loopt die rug steil af naar de Rijn en eindigt hij in de Grebbeberg, ruim vijftig meter boven het rivierdal. De stad zelf is op die flank gebouwd. Daardoor ziet u in Rhenen wat elders zeldzaam is: straten die klimmen, achtertuinen die trapsgewijs oplopen en percelen waar het verschil tussen voordeur en achterste schutting een tot drie meter bedraagt.
Dat verval heeft gevolgen die u in een vlakke tuin nooit ziet:
- Water stroomt. Regen die op de hoge kant valt, zoekt het laagste punt op. Vaak is dat precies het terras of de gevel.
- Grond schuift. Kale, hellende grond spoelt bij elke stortbui een beetje verder naar beneden. Na een paar jaar liggen de wortels van de haag bloot.
- Boven droog, onder nat. De hoge kant droogt uit, de lage kant blijft klef. Eén plantkeuze voor de hele tuin werkt daardoor niet.
- Lastig te gebruiken. Een tuintafel op een helling staat scheef, een grasmaaier glijdt weg en kinderen rollen naar de schutting.
De laaggelegen delen van de gemeente, zoals Achterberg en het Binnenveld richting Veenendaal, zijn juist vlak en nat. Dit artikel gaat over de hellende tuinen op de berg en de flank, in het centrum, langs de Cuneraweg en in de wijken erboven.
Meet eerst het verval
- Zet een lange rechte lat of plank waterpas op het hoogste punt, met het uiteinde richting het laagste punt.
- Meet de afstand van het uiteinde van de lat tot de grond. Herhaal dit in stappen tot u onderaan bent en tel de metingen op.
- Deel het totale hoogteverschil door de lengte van de tuin. Tot 5 procent merkt u weinig, tussen 5 en 15 procent wordt het maaien en zitten lastig, boven 15 procent moet u het verval echt opvangen.
Twee keuzes: egaliseren of benutten
Bij een klein verval kunt u de tuin vlak maken: grond van boven naar beneden verplaatsen en onderaan een lage rand zetten. Bij meer dan een halve meter hoogteverschil wordt dat onbetaalbaar en zonde. Dan is de betere keuze: het verval opdelen in twee of drie vlakke niveaus, elk met een eigen functie, verbonden door trappen en gescheiden door keermuren of beplante taluds. Zo ontstaat een tuin met kamers, waar de hoogte voor privacy en uitzicht zorgt in plaats van voor ergernis.
Vijf manieren om hoogteverschil op te vangen
Beplant talud
De natuurlijke oplossing: de helling laten liggen en dichtplanten met soorten die de grond vasthouden. Goedkoop, groen en zonder constructie. Nadeel: een talud kost breedte. Een meter hoogteverschil vraagt al gauw twee meter horizontale ruimte, en die is niet meer bruikbaar als terras of gazon.
- Leg eerst een laag compost aan en plant in rijen dwars op de helling;
- Dek de grond af met jute of kokosmat tot de planten gesloten zijn, losse boomschors rolt naar beneden;
- Kies bodembedekkers met een dicht wortelgestel, zie de plantenlijst verderop.
Keermuur of keerwand
Een muur houdt de hoge grond tegen en maakt het niveau erachter volledig bruikbaar. Materiaalkeuzes, van strak naar landelijk: gestorte of geprefabriceerde betonnen L-elementen, stapelblokken, cortenstaal, schanskorven met breuksteen, of een keerwand van douglas of hardhouten palen. Wat een keermuur laat slagen zit aan de achterkant, niet aan de voorkant:
- Fundering op vaste grond, bij hogere muren op een betonstrook;
- Drainage achter de muur: een strook grind met drainagebuis, anders duwt het water de muur naar voren;
- Lichte achteroverhelling van de muur tegen de grond in, en bij hout altijd een folie tussen grond en hout;
- Boven één meter hoogte: constructief laten berekenen en de vergunning controleren.
Terrassen op niveaus
De combinatie van 1 en 2: het perceel in horizontale vlakken verdelen. Vuistregel: het terras bij de woning op vloerniveau, een tweede vlak van minimaal drie meter diep voor zitten of spelen, en het bovenste of onderste deel voor borders, moestuin of berging. Werk met dezelfde steen of hetzelfde hout op alle niveaus, dan blijft het één tuin. Meer over de mogelijkheden leest u op onze pagina tuinaanleg.
Trappen en hellende paden
Een tuintrap mag ruimer zijn dan een binnentrap: optreden van 12 tot 15 centimeter en aantreden van 35 tot 40 centimeter lopen prettig. Gebruik stroef materiaal, geen gepolijst natuursteen of gladde keramiek, en leg de treden met 1 procent afschot naar voren zodat er geen water op blijft staan. Een pad dat de helling schuin opgaat is een alternatief zonder treden, handig voor een kruiwagen of een kinderwagen. Bij bestrating op een helling zijn opsluitbanden en een goed verdichte fundering extra belangrijk, anders schuift het straatwerk mee. Zie ook ons artikel over legverbanden in straatwerk: een keperverband houdt op een helling beter dan een halfsteensverband.
Vlonder of verhoogd terras
Loopt de tuin van het huis af, dan is een vlonder op poten de snelste manier om een vlak terras op vloerniveau te krijgen, zonder grondwerk. Onder de vlonder blijft de helling gewoon liggen. Hoger in de tuin geeft een verhoogd platform juist uitzicht over de Rijn of de Grebbeberg, iets wat een tuin in Rhenen uniek maakt. Wij bouwen ze in hardhout of composiet met een geventileerde onderconstructie; meer daarover op onze pagina houtbouw.
Water: laat het niet naar de gevel lopen
In een hellende tuin is de waterhuishouding geen detail maar het uitgangspunt. Regen van een heel perceel komt op één plek samen. Drie regels:
- Afschot van de woning af. Bestrating bij de gevel altijd minimaal 1 tot 2 procent naar de tuin toe. Loopt de tuin naar het huis toe, dan komt er een lijngoot of een drainagestrook langs de gevel.
- Vang het water onderaan op. Een grindkoffer, infiltratiekrat of verlaagde border op het laagste punt. Op de zandgrond van de Heuvelrug zakt het daar binnen een dag weg. Op de klei onderaan de berg is een drainagebuis naar het riool of een sloot soms nodig.
- Drainage achter elke keermuur. Zonder afvoer wordt de grond achter de muur een natte massa die in de winter bevriest en uitzet. Dat is de meest voorkomende reden dat keermuren scheef gaan staan.
Hoe u regenwater juist vasthoudt voor droge periodes staat in ons artikel over droogte in de tuin.
Beplanting die op een helling standhoudt
Een talud is pas stabiel als het dicht begroeid is. Kies planten met een fijn, dicht wortelgestel dat de grond bindt, en houd rekening met de kant waarop de helling ligt: een zuidhelling in Rhenen is heet en droog, een noordhelling koel en schaduwrijk.
Bodembedekkers
Ooievaarsbek (Geranium macrorrhizum), maagdenpalm (Vinca minor), dwergmispel (Cotoneaster dammeri), schaduwkruid (Pachysandra) en kruipende jeneverbes. Ze sluiten binnen twee seizoenen en houden onkruid en erosie tegen.
Siergrassen en vaste planten
Pijpenstrootje, lampenpoetsersgras, vedergras, lavendel, salie en duizendblad op de zonnige kant; hosta, varens en Japanse zegge in de schaduw. Grassen geven beweging en laten de helling meebewegen met het landschap van de Heuvelrug.
Heesters en bomen
Spiraea, rimpelroos, krentenboompje, hazelaar en brem wortelen breed en diep. Een enkele meerstammige boom op het hoogste niveau geeft schaduw en een blikvanger. Vermijd zware bomen direct boven een keermuur: de wortels drukken de muur op termijn naar voren.
Gazon
Tot een verval van ongeveer 15 procent is een gazon nog te maaien. Daarboven wordt het gevaarlijk en droogt het gras op de hoge kant elke zomer uit. Overweeg op steile delen een bloemenweide, bodembedekkers of een talud met grassen. Robotmaaiers hebben ook een grens: de meeste modellen halen 25 tot 35 procent, controleer dat vóór de aanschaf. Meer over de keuze tussen gras en alternatieven leest u in kunstgras of echt gras.
Vergunning en buren
Een keermuur of erfafscheiding tot ongeveer één meter hoog in de achtertuin is in de regel vergunningvrij. Wordt hij hoger, staat hij aan de voorkant, of ligt uw woning in het beschermde stadsgezicht van Rhenen, dan is een omgevingsvergunning vaak wel nodig. Controleer het vooraf in het Omgevingsloket of laat het ons doen. Praat ook met de buren: een keermuur op de erfgrens verandert de waterstroom en het uitzicht aan beide kanten, en samen bouwen is vaak goedkoper.
Tip voor wie een huis op de berg koopt: kijk bij de bezichtiging niet alleen naar de tuin, maar naar de richting van het verval. Een tuin die naar de woning toe afloopt, vraagt bij de gevel altijd om drainage en een lijngoot. Dat is geen reden om het huis niet te kopen, wel om het meteen in het tuinplan mee te nemen.
Conclusie
Hoogteverschil is in Rhenen geen probleem maar een gegeven, en met de juiste aanpak een voordeel. Meet het verval, kies tussen egaliseren en benutten, verdeel de tuin in niveaus met keermuren of taluds, regel het water vóórdat u bestraat en plant de hellingen dicht met soorten die de grond vasthouden. Het resultaat is een tuin met kamers, zichtlijnen en uitzicht, iets wat een vlakke tuin nooit krijgt. Als hovenier in Rhenen zijn hellingtuinen ons dagelijks werk; wij helpen graag met plan en uitvoering.